دارند و جز در صورتى كه جهاد در راه خداوند كنند سهمى از « فىء و غنائِم » ندارند . « 1 » كسانى كه در طول اين سالها مسلمان مىشدند جز بر اسلام ، بر « هجرت و جهاد » نيز بيعت مىكردند . « 2 » از آنجا كه اين حكم در عين شرعى بودن ، نوعى حكم سياسى بوده و به نظر رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم به عنوان حاكم مسلمانان بستگى داشت و ايشان به منزله حاكم مسلمين مىتوانست كسانى را كه مشكلى دارند از انجام اين اقدام دينى - سياسى معاف دارد ، كسانى اجازه يافتند تا در منطقهء خود بمانند . يك بار يكى از اصحاب كه بر هجرت بيعت كرده بود ، در استفاده از آب مدينه دچار مشكل شده و گفت كه اگر از آب « بطحان » بنوشد ، از بيمارى رهايى مىيابد . آن حضرت به وى اجازه دادند تا برگردد و به وى فرمودند « أنْتَ مُهاجِرٌ حَيث كُنت « 3 » » . اين اجازه تنها براى افراد خاصى بوده و يكى از افرادى كه اجازه يافتند « سلمة بن اكوع » بوده است . وى بدليل ترك مدينه متهم بوده كه از حكم هجرت تخطى كرده ، اما از وى بدليل اجازه‌اى كه از رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم داشته دفاع شده است . « 4 » فديك نامى مىگويد : نزد رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم آمدم و گفتم : اينان بر اين گمانند كه اگر كسى هجرت نكند هلاك مىشود ! آن حضرت فرمود : نماز را بپاىدار ، زكات را بپرداز ، از زشتى فاصله بگير و در زمين قوم خودت بمان ، مهاجر خواهى بود . « 5 » ممكن است كه وى بعد از فتح مكه چنين پاسخى را شنيده باشد ، در آن زمان هجرت واجب نبوده است ؛ گرچه كسانى بدليل حكمى كه پيش از فتح مكه بود ، دچار چنين ابهامى مىشدند . اين مطلب دربارهء صفوان بن اميّه كه از اشراف مكه بوده و پس از مكه مسلمان شد پيش آمد . به وى گفته شد كه « لا دينَ لِمَنْ لا هِجْرَةَ لَهُ » ، كسى كه هجرت نكند دين ندارد . وى نزد رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم آمد و آن حضرت به وى فرمودند كه مىتواند در مكه سكونت گزيند . « 6 » اين در واقع اجازه بر عدم هجرت نبود بلكه بدليل آن بود كه پس از فتح ، لزوم هجرت برداشته شد . « بلال بن حارث مُزَنى » نيز در سال پنجم هجرت نزد رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم آمد و گفت كه در منطقه خود اموالى دارد كه جز خود وى نمىتواند به آنها برسد اگر اسلام جز با هجرت نيست آنها را بفروشد و به مدينه در آيد . رسول خدا صلى الله عليه و آله و سلم به وى فرمودند كه هر كجا باشد در صورتى كه

--> ( 1 ) . المصنف ، عبد الرزاق ، ج 5 ، ص 218 ( 2 ) . در جريان خندق آمده است كه آن حضرت بر « هجرت » بيعت مىكردند . مسند احمدبن حنبل ، ج 3 ، ص 429 ( 3 ) . مجمع الزوائد ، ج 5 ، ص 254 ( 4 ) . همان ، ج 5 ، ص 254 - 253 ( 5 ) . نك : الاستيعاب ، ج 3 ، ص 1268 ، ترجمه 2089 ؛ اسدالغابة ، ج 4 ، ص 351 ، ترجمه ، 4197 ؛ مجمع الزوائد ، ج 5 ، ص 255 ، مختصرتاريخ دمشق ، ج 7 ، ص 179 ( 6 ) . مختصر تاريخ دمشق ، ج 11 ، ص 89 ؛ تاريخ المدينة المنورة ، ج 2 ، ص 483